Ondervoeding bij ouderen komt relatief vaak voor.Ondervoeding in Nederland
Ondervoeding bij ouderen komt relatief vaak voor. Een Nederlandse studie laat zien dat zo’n 15% van de ouderen als ze worden opgenomen in het ziekenhuis, ondervoed is. Wel is er een grote variatie in ondervoeding per medisch specialisme: 2 tot 38%2. Ook bij thuiswonende ouderen komt ondervoeding veel voor. Gemiddeld 11-35% van de thuiswonenden blijkt bij opname in het ziekenhuis ondervoed3.
Begin 2020 telde Nederland bijna 3,5 miljoen 65-plussers, bijna 20% van de bevolking4. In 1990 was dat 12,8%. In 2040 zijn er naar verwachting 4,8 miljoen 65-plussers5. Daarnaast neemt ook het aantal 80-plussers toe. Dit noemen we ‘dubbele vergrijzing’. In 2020 was het aantal 80-plussers 838.661 bijna 5% van de bevolking. De meeste ouderen in Nederland die niet zelfstandig thuis kunnen wonen, verblijven in een verzorgings- of verpleeghuis. In 2019 woonden ruim 115.000 Nederlanders in eenverzorgings- of verpleeghuis6.
Interventie bij ouderen
Ouderen hebben vaak een lage inname van voedingsstoffen die betrokken zijn bij een goede botgezondheid en lopen daarmee een verhoogd risico op botbreuken. In zuivel zitten verschillende voedingsstoffen die bijdragen aan een goede botgezondheid, waaronder eiwitten, calcium en fosfor. Kaas is daarnaast ook een goede bron van vitamine K27. In een meta-analyse met 6 gerandomiseerde interventiestudies is gevonden dat zuivel de botmineraaldichtheid verhoogt bij postmenopauzale vrouwen8. Een andere meta-analyse met 7 observationele studies laat zien dat een eetpatroon dat rijk is aan zuivel was geassocieerd met een 41% lager risico op een lage botmineraaldichtheid9. Het verhogen van de zuivelconsumptie bij ouderen kan een relatief makkelijke, goedkope en veilige oplossing zijn om de botgezondheid op peil te houden. De meest betrouwbare manier om dit te onderzoeken is met een gerandomiseerde en gecontroleerde interventiestudie met een voldoende aantal deelnemers. In Australië is exact dat onderzoek uitgevoerd door dr. Sandra Iuliano en haar team1.
Het onderzoek
Het onderzoek is gedaan in 60 zorginstellingen in Australië met 7.195 ouderen (n=7.195).1 De gemiddelde leeftijd was 89 jaar en 68% van hen was vrouw. Omdat de geleverde zorg van de zorginstellingen vergelijkbaar moest zijn, werden in het onderzoek alleen zorginstellingen meegenomen die geaccrediteerd waren door de Australian Aged-Care Accreditation Agency. Een voorwaarde voor accreditatie is bijvoorbeeld dat alle ouderen een vitamine D-supplement krijgen. Andere voorwaarden om mee te doen aan het onderzoek waren:
- Bewoners consumeerden minder dan 2 porties zuivel per dag
- De calcium-inname van de bewoners was lager dan 600 mg/dag
- De eiwit-inname van de bewoners was lager dan 1 gram per kg lichaamsgewicht per dag
![Tabel 1 meer zuivel minder botbreuken](/files/algemeen/Tabel_1_minder_botbreuken.png)
De 60 zorginstellingen werden in 2 groepen verdeeld (zie tabel 1). In de ene groep bleven de bewoners hun gebruikelijke menu krijgen (controlegroep), bij de andere groep werd de zuivelconsumptie verhoogd (zuivelgroep). Dat verhogen van de zuivelconsumptie bereikten de betrokken zorginstellingen door de receptuur te veranderen, de melk te verrijken met melkpoeder of door zuiveltoetjes en -snacks aan te bieden in plaats van voedingsmiddelen met een lagere voedingswaarde. Bewoners met lactose-intolerantie kregen lactosevrije zuivelproducten aangeboden. De totale studieperiode duurde twee jaar en de randomisatie vond per verzorgingshuis plaats. Om het aantal personen in elke groep op peil te houden werden deelnemers die uitvielen door ontslag of overlijden vervangen door andere bewoners. De primaire uitkomst van het onderzoek was het optreden van botbreuken. Secundaire uitkomsten waren valincidentie en veranderingen in botmorfologie en biochemische parameters. Als tertiaire uitkomst is sterfte meegenomen en veranderingen in lichaamssamenstelling.
Resultaten
Na twee jaar studie waren er van de 60 nog 54 zorginstellingen betrokken, waarvan 25 in de zuivelgroep en 29 in de controlegroep. Drie zorginstellingen in de zuivelgroepen zijn niet aan de studie begonnen. Na 15 en 20 maanden zijn twee zorginstellingen gesloten, maar dit vond plaats na de randomisatie voor het onderzoek. Een verzorgingshuis in de controlegroep kreeg een andere eigenaar.
Veranderingen van de voeding
In de zuivelgroep ging de zuivelinname omhoog van 2 naar 3,5 porties per dag (figuur 1). Een portie bestond uit 250 ml melk, 200 gram yoghurt of 40 gram kaas. De toename in zuivel staat dus gelijk aan bijvoorbeeld 250 ml melk en 100 gram yoghurt of 20 gram kaas. De hogere zuivelconsumptie leidde tot een toename van de inname van eiwit en calcium (tabel 1). Er werden voor het totale eetpatroon geen verschillen in energie-inname gevonden.
![Figuur 1 meer zuivel minder botbreuken](/files/algemeen/Figuur_1_minder_botbreuken.png)
* Significant verschil vergeleken met de controlegroep (p<0,05).
Dit betekent dat één botbreuk en één heupbreuk per respectievelijk 52 en 82 ouderen wordt voorkomen als zuivelconsumptie wordt verhoogdBotbreuken, valincidentie en sterfte
Na een gemiddelde follow-up van 12,6 maanden waren er 324 incidenties van botbreuken opgetreden. Daarvan traden 121 (3,7%) botbreuken op in de zuivelgroep en 203 (5,2%) in de controlegroep. Dit betekent dat de zuivelinterventie leidde tot een 33% verlaagd risico op botbreuken (HR: 0,67; 95% BI: 0,48-0,93) (figuur 2). Alle botbreuken waren, op één na, het gevolg van een valincident. Voor heupbreuken werd een 46% verlaagd risico gevonden (HR: 0.54, 95% BI: 0,35- 0,83) (figuur 2). Vanaf 5 maanden werden er verlaagde risico’s gevonden. Dit betekent dat één botbreuk en één heupbreuk per respectievelijk 52 en 82 ouderen wordt voorkomen wanneer de zuivelconsumptie wordt verhoogd vergelijkbaar met de zuivelinterventie uit het onderzoek. De cumulatieve valincidentie was 57% (n=1.879) in de zuivelgroep en 62% (n=2.423) in de controlegroep. De zuivelinterventie leidde daarmee tot een 11% verlaagd risico op vallen (HR: 0,89; 95% BI: 0,78-0,98) (figuur 2). Dit betekent dat één valincident wordt voorkomen per 17 ouderen als de inname van zuivel wordt verhoogd. Tussen de twee groepen werd geen verschil in sterfte gevonden (figuur 2).
![Tabel 2 meer zuivel minder botbreuken](/files/algemeen/Tabel_2_minder_botbreuken.png)
* Significant verschil vergeleken met baseline binnen de groep (p<0,05).
Vetgedrukt = Significant verschil tussen de twee groepen (p<0,05).
Botmorfologie, biochemische parametersen lichaamssamenstelling
Dankzij complexere metingen bij een subgroep is in dit onderzoek ook naar de botmorfologie, biochemische parameters en lichaamssamenstelling gekeken (tabel 2). De metingen vonden plaats bij aanvang en na 12 maanden. Tussen de groepen was een duidelijk verschil te zien in CTX (een maat voor botafbraak) en IGF-1. Daarnaast was bij deelnemers in de zuivelgroep de gemiddelde botmineraaldichtheid van de lumbale wervel en het distale spaakbeen toegenomen. Waar de controlegroep per persoon gemiddeld 1,4 kg was afgevallen, bleef de zuivelgroep op hetzelfde gewicht. Het gewichtsverlies in de controlegroep bestond voor 0,3 kg uit vetvrije massa in de armen en benen en voor 0,8 kg uit vetmassa.
![Figuur 2 meer zuivel minder botbreuken](/files/algemeen/Figuur_2_minder_botbreuken.png)
Gunstig effect
Bij aanvang van de studie hadden alle ouderen een lagere inname van eiwitten en calcium dan wordt aanbevolen. De auteurs geven aan dat het gunstig effect minder waarschijnlijk was geweest wanneer de ouderen hadden gegeten volgens de aanbevelingen. Een verklaring voor de gunstige effecten van de zuivelinterventie is dat deze heeft gezorgd voor een vertraging van botverlies en minder afname van de microstructuur. Een meta-analyse naar het effect van suppletie met calcium (al dan niet met vitamine D) op incidentie van botbreuken bij 50-plussers laat een vergelijkbaar beeld zien.10 Bij een eerdere calciuminname van minder dan 700 mg/ dag werd ook een gunstig effect gevonden.
Beperkingen
Ook deze studie had enkele beperkingen. Minder dan de helft van de bewoners had een follow-up van meer dan 15 maanden. Toch werd na 5 maanden al een verlaagd risico gevonden. Verder is het opvolgen van de zuivelinterventie bij 716 bewoners (10%) gecontroleerd.
Conclusie
Ouderen hebben vaak een te lage inname van eiwitten en calcium. Deze studie toont aan dat het verhogen van de zuivelconsumptie bij ouderen van 2 naar 3,5 porties per dag zorgt voor een hogere inname van eiwitten en calcium. Een zeer gunstig effect van de interventie is dat het risico op botbreuken en vallen bij deze kwetsbare groep mensen sterk vermindert. Volgens de auteurs heeft de studie brede implicaties voor beleid in de gezondheidszorg om botbreuken in zorginstellingen en mogelijk ook daarbuiten te voorkomen.
Referenties
1 Iuliano S, Poon S, Robbins J, et al. Effect of dietary sources of calcium and protein on hip fractures and falls in older adults in residential care: cluster randomised controlled trial. BMJ. 2021 Oct 20;375:n2364.
2 Kruizenga H, van Keeken S, Weijs P, et al. Undernutrition screening survey in 564,063 patients: patients with a positive undernutrition screening score stay in hospital 1.4 d longer. Am J Clin Nutr. 2016 Apr;103(4):1026-32.
3 Schilp J, Kruizenga HM, Wijnhoven HA, et al. High prevalence of undernutrition in Dutch community-dwelling older individuals. Nutrition. 2012 Nov-Dec;28(11-12):1151-6.
4 https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/leeftijd/ouderen
5 https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/statistische-trends/2020/bevolkingsprognose-2020 2070-/5-toekomstige-ontwikkeling- van-de-bevolking
6 https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2020/13/aantal-bewoners-van-verzorgings-en verpleeghuizen-2019
7 Vermeer C, Raes J, van ‘t Hoofd C, et al. Menaquinone Content of Cheese. Nutrients. 2018 Apr 4;10(4):446.
8 Shi Y, Zhan Y, Chen Y, Jiang Y. Effects of dairy products on bone mineral density in healthy postmenopausal women: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Arch Osteoporos. 2020 Mar 18;15(1):48.
9 Fabiani R, Naldini G, Chiavarini M. Dietary Patterns in Relation to Low Bone Mineral Density and Fracture Risk: A Systematic Review and Meta-Analysis. Adv Nutr. 2019 Mar 1;10(2):219-236.
10 Tang BM, Eslick GD, Nowson C, et al. Use of calcium or calcium in combination with vitamin D supplementation to prevent fractures and bone loss in people aged 50 years and older: a meta-analysis. Lancet. 2007 Aug 25;370(9588):657-66.
Dit artikel is afkomstig uit Voeding Magazine, juni 2022.
Op 2 september krijg je nieuwe kado-artikelen.
Als betalend lid lees je zoveel artikelen als je wilt, én je steunt Foodlog
Misschien kunnen clubs als Dier en Recht dit op hun billboards zetten ipv de anti zuivel campagne die ze nu voeren.
#1 N v Rooij, er zijn heel wat alternatieven voor eiwit en calcium. Alternatieven zonder dierenleed. Die zijn in dit onderzoek niet meegenomen. Waarschijnlijk uit praktische overwegingen, want ook voor de "oudjes" geldt: wat de boer niet kent....
Zo leer je altijd weer wat nieuws.
Is het informatie? Is het desinformatie? Was het rauwe melk van blije gras etende buitenkoeien, of gepasteuriseerde gehomogeniseerde melk van graan etende binnenkoeien met plofuiers?
Gezien de wanhoopsverplichting van de wetenschappers om met vit. D te suppleren zal het wel het laatste zijn, maar over vitamine K2 of magnesium geen woord. Niets staat de ware wetenschapper in de weg blijkt alweer.
Bij pasteurisatie: calcium en andere mineralen slaan neer en worden daardoor minder opneembaar, de fosfatase (enzym belangrijk voor de calciumabsorptie) gaat verloren. Essentiële bacterie-stammen, lactase en vitaminen vernietigt. Enzymen, die enorm belangrijk zijn voor de vertering, zijn enkel aanwezig in onbewerkt voedsel. Maak je ze dood, dan maak je ook de verteerbaarheid van het voedsel moeilijker. Het kost niet alleen meer energie, maar het levert ook meer afvalstoffen op.
Prof. Walter Willett, voedselwetenschapper aan de Harvard University, onderzoekt al sinds 1976 de relatie tussen zuivel en osteoporose. De Harvard Nurses Health Study volgde 78.000 vrouwen gedurende 12 jaar en deze concludeerde dat melk niet beschermt tegen botbreuken.
Het is zelfs zo dat zij die 3 glazen melk per dag dronken méér breuken hadden dan diegenen die zelden melk dronken...
Een verhoogde melkconsumptie liet geen beschermend effect zien tegen botbreuk, een verhoogde consumptie van zuivelproducten (waar in bovenstaand artikel over gesproken wordt) werd echter in verband gebracht met een hoger risico op botbreuk.
De 3 belangrijkste redenen waarom calcium uit melk niet/nauwelijks wordt opgenomen, zouden zijn:
•1 Melk bevat calciumcarbonaat (een slecht oplosbare stof die gebonden zit met de caseïne)
•2 Calcium is heel moeilijk uit caseïne te halen
•3 Door de verzuring van het lichaam wordt calcium uit de botten 'onttrokken'. De hoeveelheid calcium ionen die worden opgenomen, hangt af van de hoeveelheid magnesium verbindingen én de hoeveelheid eiwitten die erbij gegeten worden.
Hoe meer eiwitten er worden geconsumeerd, hoe meer calcium er verloren gaat via de urine. Dit heeft te maken met de verzuring van het bloed door de eiwitten. In koemelk zitten geen magnesiumverbindingen, maar wel heel veel eiwitten.
Maar ja, dit onderzoek vond plaats bij de aller oudsten en niet bij rondhuppelende zusters die vast een heel andere spijsvertering hebben.
Sterke botten bouw je op jonge leeftijd op, voornamelijk door veel lichaamsbeweging. De botontkalking op latere leeftijd is niet tegen te houden maar begint dan later.
De implantaten bij mijn echtgenote konden niet worden geplaatst vanwege het broze bot van de onderkaak. Na een jaar lang magnesiumrijk water (Hepar, 1 liter per dag) gedronken te hebben, een nieuwe poging gewaagt. Nu kon het wel, toeval of toch magnesium?
't Blijft moeilijk, een zittend beroep is funest, maar op hoge leeftijd in je stoel blijven zitten voorkomt vallen en dus botbreuken.
Natuurvolken die zonder melk leven, kennen geen botontkalking... andere factoren lijken minstens zo belangrijk... zoals ook K2 idd Theo
Maar ook een aantal voedingsmiddelen als gedroogde pruimen - ook algen/ wieren - en kruiden. Vis met graat koken etc....
Pure calciumsupplementen (met D) zijn niet ok... uit hun verband gerukt.
Maar denk best wel dat extra yoghurt, karnemelk en kaas (met die k van K2... ook al effectief gebleken tegen Corona) prima is. En rauwmelkse kaas - die het meeste van alles bevat - sowieso lekkerder...
Bij botproblemen slikken ook veel bejaarden NSAID's, die alleen het symptoom bestrijden, niet de oorzaak. Ook daar zijn veel betere natuurlijke - echte - oplossingen voor zonder de nadelige effecten van deze ontstekingsremmers.